从 Bhrikuti 到绿度母：西藏早期佛教王权叙事的构造术
འབྲི་ཀུ་ཏི་ནས་སྒྲོལ་མ་ལྗང་གུ་བར། བོད་ཀྱི་སྔ་རབས་སངས་རྒྱས་པའི་རྒྱལ་སྲིད་རྩིས་འགྲེལ་སྒྲིག་སྐྲུན་གྱི་ཐབས་ལམ།
一、作为历史人物的 Bhrikuti 与作为符号的“绿度母”
༄༅། དང་པོ། ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་མི་སྣ་འབྲི་ཀུ་ཏི་དང་མཚོན་དོན་དུ་གྱུར་པའི་“སྒྲོལ་མ་ལྗང་གུ”
7世纪，吐蕃赞普松赞干布（Khri srong btsan，?–650）为构筑喜马拉雅外交轴心，先后与泥婆罗（Bal po，今尼泊尔）塔库里王朝、唐王朝联姻。泥婆罗公主 Bhrikuti Devi（梵名“毗俱胝/波利库姬”，藏文史籍作 Bal mo bza' Khri btsun，汉译“赤尊/墀尊公主”）携不动金刚像、弥勒法轮、旃檀度母像入藏，成为吐蕃接触南亚佛教艺术与造像仪轨的实物媒介。
སྤྱི་ལོའི་སྐོར་བདུན་པའི་ནང་བོད་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་ཁྲི་སྲོང་བཙན（?–650）གྱིས་ཧི་མ་ལ་ཡའི་འབྲེལ་བའི་ལྟེ་བ་བཙུགས་ཆེད་དུ་བལ་པོའི་ཐ་ཀུ་རི་རྒྱལ་རབས་དང་ཐང་རྒྱལ་རབས་གཉིས་ཀ་དང་རིགས་སྦྱོར་བྱས། བལ་པོའི་རྒྱལ་སྲས་མོ་འབྲི་ཀུ་ཏི་དེ་བི་ཡི（Bhrikuti Devi）ཞེས་བྱ་བ་དེ་བོད་དུ་བྱོན་དུས་མི་བསྐྱོད་རྡོ་རྗེའི་སྐུ་དང་། བྱམས་པའི་ཆོས་འཁོར། ཤན་ཏ་ནའི་སྒྲོལ་མའི་སྐུ་གཟུགས་བཅས་འཁྱེར་ནས་ཕེབས་པ་ནི་བོད་ཀྱིས་ལྷོ་ཨ་ཤི་ཡའི་སངས་རྒྱས་སྒྱུ་རྩལ་དང་སྐུ་གཟུགས་ཀྱི་ཆོ་ག་ཐོག་མར་ཤེས་པའི་དངོས་པོའི་སྒྲོམ་གཞི་ཡིན།
需注意：在《旧唐书》《新唐书》及吐蕃当时碑铭、简牍中，Bhrikuti 并无独立传记；其“历史真实性”本身即后世藏传佛教王统史（如《西藏王统记》《玛尼全集》）回流建构的产物。而“绿度母（སྒྲོལ་མ་ལྗང་གུ）”作为观音泪化、救度众生的女性本尊，原属印度怛特罗神学；她与 Bhrikuti 的等同，是11–13世纪后弘期灵应史学的发明，而非7世纪吐蕃宫廷的原始政治语汇。
དོན་དམ་པར་དེང་སང་གི་《ཇིཡུ་ཐང་ཤུ》（རྙིང་ཐང་ཤུ）དང་བོད་ཀྱི་དེང་སང་གི་རིང་མོ་དང་ཤོག་རྡུལ་ནང་འབྲི་ཀུ་ཏི་ཡི་རྣམ་ཐར་ལོ་རྒྱུས་དུ་མ་མེད། མི་སྣ་དེ་“ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་བདེན་པ”ཡིན་མིན་ནི་དུས་ཕྱིས་ཀྱི་བོད་རྒྱུད་པའི་རྒྱལ་རབས་ལོ་རྒྱུས་སྟེ་《བོད་ཀྱི་རྒྱལ་རབས》《མ་ཎི་བཀའ་འབུམ》ལ་སོགས་པས་ཕྱིར་བསྐྲུན་པའི་གཞི་ཡིན། ཡང་“སྒྲོལ་མ་ལྗང་གུ”ནི་སྤྱན་རས་གཟིགས་ཀྱི་མཆིམས་པ་ལས་བྱུང་བའི་སྐྱེ་དགུ་སྐྱོབ་མོའི་ལྷ་མོ་ཡིན་ཞིང་། དེ་འབྲི་ཀུ་ཏི་དང་མཉམ་དུ་བཅོས་པ་ནི་སྤྱི་ལོའི་སྐོར་བཅུ་གཅིག་ནས་བཅུ་གསུམ་པའི་དུས་སྐབས་སུ་བྱུང་བའི་རྗེས་དར་གྱི་མཆོག་དང་ལྡན་པའི་ལོ་རྒྱུས་རྩིས་འགྲེལ་གྱི་གསར་དུ་བཟོས་པ་ཡིན་གྱི། སྐོར་བདུན་པའི་བོད་ཕོ་བྲང་གི་རྒྱལ་སྲིད་ཐ་སྙད་ངོ་མ་མིན།
二、王权叙事的三位一体：观音—度母—赞普
གཉིས་པ། རྒྱལ་སྲིད་རྩིས་འགྲེལ་གྱི་གསུམ་ལྡན། སྤྱན་རས་གཟིགས་དང་སྒྲོལ་མ་དང་བཙན་པོ།
后弘期灵应史学的核心技艺，是把松赞干布改写为“观音化身”，把两位异国王妃改写为观音泪珠所化二度母：
- 泥婆罗 Bhrikuti → 白度母（སྒྲོལ་དཀར）或绿度母（各传承异说）
- 唐文成公主（Wen cheng Kong jo）→ 另一尊度母
- 赞普居中，构成“观音为本尊、二度母为胁侍”的曼荼罗式王权像。
བོད་རྒྱུད་པའི་རྗེས་དར་གྱི་མཆོག་དང་ལྡན་པའི་ལོ་རྒྱུས་རྩིས་འགྲེལ་གྱི་ལག་རྩལ་གཙོ་བོ་ནི་ཁྲི་སྲོང་བཙན་དེ་“སྤྱན་རས་གཟིགས་ཀྱི་སྤྲུལ་པ”རུ་བསྒྱུར་བ་དང་། རིགས་མིན་གྱི་རྒྱལ་སྲས་མོ་གཉིས་དེ་སྤྱན་རས་གཟིགས་ཀྱི་མཆིམས་པ་ལས་བྱུང་བའི་སྒྲོལ་མ་གཉིས་སུ་བསྒྱུར་བ་སྟེ།
- བལ་པོའི་འབྲི་ཀུ་ཏི་ → སྒྲོལ་དཀར་མོ་（ཡང་ན་སྒྲོལ་མ་ལྗང་གུ་རུ་བཤད་པ་སྲས་དོན་སོ་སོ་ལ་མི་འདྲ་）
- ཐང་གི་རྒྱལ་སྲས་མོ་འདན་ཆེན་ཀོང་ཇོ་ → སྒྲོལ་མ་གཞན་པ་ཞིག
- བཙན་པོ་དབུས་སུ་བཞུགས་ནས་“སྤྱན་རས་གཟིགས་རྩ་བ་དང་སྒྲོལ་མ་གཉིས་ཡན་ལག”ཡི་མནྜལ་ལྟ་བུའི་རྒྱལ་སྲིད་གཟུགས་བསྐྲུན།
这一构造术的功能不在“神学正确”，而在政治翻译：
- 把喜马拉雅联姻转化为“菩萨应化雪域”的救度剧情；
- 把大昭寺（Bhrikuti 像）、小昭寺（文成像）的供养关系，升格为观音坛城的空间具象；
- 把吐蕃“魔女仰卧”之地基叙事，交由度母—观音合力镇伏，使王权获得超地域的宇宙论授权。
རྩིས་འགྲེལ་འདིའི་ལག་རྩལ་གྱི་ལས་འགན་ནི་“མཆོག་ལྡན་གྱི་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་ཚད་མ”མིན་པར་“རྒྱལ་སྲིད་ཀྱི་འགྱུར་ཆེད་”ཡིན།
༡．ཧི་མ་ལ་ཡའི་རིགས་སྦྱོར་དེ་“སངས་རྒྱས་སྤྲུལ་པས་བོད་གཅེས་སྐྱོབ་”ཡི་ལོ་རྒྱུས་སུ་བསྒྱུར་བ།
༢． jo khang（འབྲི་ཀུ་ཏིའི་སྐུ）དང་ར་མོ་ཆེ（འདན་ཆེན་གྱི་སྐུ）གཉིས་ཀྱི་མཆོད་བསྐལ་དེ་སྤྱན་རས་གཟིགས་ཀྱི་མནྜལ་གྱི་ཁྱབ་ཆེད་དུ་སྤེལ་བ།
༣．བོད་ཀྱི་“སྲི་མོ་གན་ལྷུང་”གི་ས་གཞིའི་རྩིས་འགྲེལ་དེ་སྒྲོལ་མ་དང་སྤྱན་རས་གཟིགས་གཉིས་ཀྱིས་དབང་དུ་བསྡུས་ནས་རྒྱལ་སྲིད་ལ་ཁྱབ་ཆེད་ཀྱི་འཛམ་གླིང་ལྟ་བུའི་ཆོས་སྲིད་ཀྱི་ཆོས་ཐོབ་སྤྲོད་པ།
三、从“王妃”到“本尊”：叙事滞后的三层节奏
གསུམ་པ། “རྒྱལ་ཚིག་མ་”ནས་“མཚོན་སྐྱེད་”བར། རྩིས་འགྲེལ་གྱི་དུས་རིམ་གསུམ།
- 第一层（7–8世纪）：松赞干布是立法者、文字推行者、联姻君主；佛教为外来供奉对象，未见“观音化身”说。Buddhaguhya 致赤松德赞书已称松赞干布为观音体性，但这是8世纪后期密教话语，不证明7世纪已有此说。
- 第二层（9–11世纪）：朗达玛灭佛后，王统史为恢复佛教正当性，把松赞干布追封为“三大法王”之一，二妃开始被称“度母化现”，但白/绿对应尚未固定。
- 第三层（12世纪后）：《玛尼全集》（Mani bKa' 'bum，约12世纪末）系统完成“观音—二度母—赞普”三位一体叙事；Bhrikuti 在此被稳固定格为度母之一，绿/白分配依不同伏藏传承浮动。
- དང་པོའི་རིམ་པ（སྐོར་བདུན་ནས་བརྒྱད་པ）：ཁྲི་སྲོང་བཙན་ནི་ཁྲིམས་བཟོ་བ་དང་ཡིག་གཟུགས་སྤེལ་བ་དང་རིགས་སྦྱོར་གྱི་རྒྱལ་པོ་ཡིན། སངས་རྒྱས་པ་ནི་ཕྱི་རུ་བྱུང་བའི་མཆོད་ཡུལ་ཡིན་ཞིང་“སྤྱན་རས་གཟིགས་སྤྲུལ་པ”ཞེས་པ་མེད། Buddhaguhya ཡིས་ཁྲི་སྲོང་ལྡེ་བཙན་ལ་བསྐུར་བའི་ཡིག་སྲོལ་ནང་ཁྲི་སྲོང་བཙན་དེ་སྤྱན་རས་གཟིགས་ཀྱི་ངོ་བོ་ཞེས་བརྗོད་ཀྱང་དེ་སྐོར་བརྒྱད་པའི་ཕྱི་མའི་གསང་སྔགས་ཀྱི་སྒྲོལ་བ་ཡིན་གྱི་སྐོར་བདུན་པར་དེ་ཡོད་པའི་རིགས་མེད།
- གཉིས་པའི་རིམ་པ（སྐོར་དགུ་ནས་བཅུ་གཅིག་པ）：གླང་དར་མས་སངས་རྒྱས་བཅོམ་རྗེས་རྒྱལ་རབས་ལོ་རྒྱུས་ཀྱིས་སངས་རྒྱས་པའི་ཆོས་ཐོབ་སླར་གསོ་བྱེད་ཆེད་ཁྲི་སྲོང་བཙན་དེ་“ཆོས་རྒྱལ་གསུམ་”གྱི་ནང་ཚན་དུ་བསྐོས། རྒྱལ་ཚིག་མ་གཉིས་“སྒྲོལ་མའི་སྤྲུལ་པ”ཞེས་བརྗོད་ཅེས་མགོ་བཙུགས་ཀྱང་དཀར་ལྗང་གི་ངོས་འཛིན་ད་དུང་བརྟན་པོ་མེད།
- གསུམ་པའི་རིམ་པ（སྐོར་བཅུ་གཉིས་པའི་ཕྱི་མ་ནས）：《མ་ཎི་བཀའ་འབུམ》（སྐོར་བཅུ་གཉིས་པའི་མཇུག་ཏུ）གྱིས་“སྤྱན་རས་གཟིགས་དང་སྒྲོལ་མ་གཉིས་དང་བཙན་པོ”ཡི་གསུམ་ལྡན་རྩིས་འགྲེལ་དུ་རིམ་པར་བསྒྲིགས། འབྲི་ཀུ་ཏི་དེ་སྒྲོལ་མ་གཅིག་ཏུ་བརྟན་པོར་བཅིངས་ཤིང་ལྗང་དཀར་གྱི་བགོ་སྒྲིག་ནི་གཏེར་མའི་སྲས་དོན་སོ་སོ་ལ་འགྱུར་ཆེད་ཡིན།
四、构造术的剩余问题：谁需要“绿度母”？
བཞི་པ། སྒྲིག་སྐྲུན་གྱི་ལག་རྩལ་གྱི་ཤུལ་དྲིས། “སྒྲོལ་མ་ལྗང་གུ”དེ་སུ་ལ་དགོས།
绿度母这一名号在当代汉藏佛教圈常被固定分配给 Bhrikuti，但早期《王统记》系统多称赤尊为白度母、文成为绿度母；晚近伏藏与民间唐卡才反转配对。 这说明“谁对应绿度母”本身不是启示真理，而是王权叙事在后世教派竞争中的再协商——噶当、格鲁、宁玛各取所需，把“尼泊尔妃”安放进自己度母修法的主从位次里。
དེང་སང་གི་རྒྱ་བོད་སངས་རྒྱས་པའི་ཁྱབ་ཆེད་ནང་“སྒྲོལ་མ་ལྗང་གུ”ཞེས་པ་འབྲི་ཀུ་ཏི་ལ་བརྟན་པོར་བགོ་བ་མང་ཡང་སྔ་རབས་ཀྱི་《རྒྱལ་རབས》སྲོལ་ལས་ཁྲི་བཙུན་དེ་སྒྲོལ་དཀར་མོ་དང་འདན་ཆེན་དེ་སྒྲོལ་མ་ལྗང་གུ་ཞེས་བརྗོད་པ་མང་། དུས་ཕྱིས་ཀྱི་གཏེར་མ་དང་མི་སེར་གྱི་ཐང་ཀ་ནང་དབྱེ་བ་ལྡོག་པ་བྱུང་། དེས་“སུ་སྒྲོལ་མ་ལྗང་གུ་རུ་ཆེད”ཞེས་པ་ནི་འདི་ཉིད་མངོན་པའི་བདེན་པ་མིན་པར་དུས་ཕྱིས་ཀྱི་སངས་རྒྱས་པའི་སྡེ་ཁག་གི་འགྲན་རྩོད་ནང་རྒྱལ་སྲིད་རྩིས་འགྲེལ་གྱི་ཡང་དག་བཀོད་པ་ཡིན་པ་སྟོན་ཏེ། བཀའ་གདམས་དང་དགེ་ལུགས་དང་རྙིང་མ་སོ་སོས་དགོས་མཁོ་བཞིན་“བལ་པོའི་རྒྱལ་ཚིག་མ”དེ་རང་གི་སྒྲོལ་མ་སྒྲུབ་ཐབས་ཀྱི་རྩ་བ་དང་ཡན་ལག་གི་གོ་སར་བཅིངས་པ་ཡིན།
真正值得研究的，不是“Bhrikuti 是不是绿度母”，而是吐蕃怎样在没有佛教王权传统的土地上，用一位南亚王妃的陪嫁佛像作种子，在五百年内长出观音化现、度母镇疆、法王立法的一套完整神圣王权语法。从 Bhrikuti 到绿度母，变的不只是神名，而是雪域把“政治”重新命名为“救度”的叙事技术。
དངོས་སུ་དཔྱད་དགོས་པ་ནི་“འབྲི་ཀུ་ཏི་ནི་སྒྲོལ་མ་ལྗང་གུ་ཡིན་ནམ་མེན”མིན་པར་བོད་ཀྱི་ས་གཞིར་སངས་རྒྱས་པའི་རྒྱལ་སྲིད་ཀྱི་སྲོལ་མེད་པའི་ཐོག་ནས། ལྷོ་ཨ་ཤི་ཡའི་རྒྱལ་ཚིག་མ་ཞིག་གི་མཆོད་རྫས་སྐུ་གཟུགས་ཀྱི་ས་བོན་གཅིག་ལ་བརྟེན་ནས་ལོ་ངོ་ལྔ་བརྒྱའི་ནང་སྤྱན་རས་གཟིགས་སྤྲུལ་པ་དང་སྒྲོལ་མས་ས་ཁྱབ་དབང་དུ་བསྡུས་པ་དང་ཆོས་རྒྱལ་གྱིས་ཁྲིམས་བཟོས་པ་སོགས་ཀྱི་རྫོགས་པའི་ལྷ་གཟུགས་རྒྱལ་སྲིད་ཀྱི་གཏམ་སྤེལ་ཇི་ལྟར་སྐྱེས་པ་དེ་ཡིན། འབྲི་ཀུ་ཏི་ནས་སྒྲོལ་མ་ལྗང་གུ་བར་དུ་བསྒྱུར་བ་ནི་ལྷ་མིང་ཁོ་ན་མིན་པར་བོད་ཀྱིས་“རྒྱལ་སྲིད”དེ་“སྐྱེ་དགུ་སྐྱོབ་”ཞེས་བརྗོད་པའི་རྩིས་འགྲེལ་གྱི་ལག་རྩལ་ཡིན།
专名对照（威利 / Wylie）
- Bhrikuti Devi = འབྲི་ཀུ་ཏི་དེ་བི་ཡི（Bal mo bza' Khri btsun，赤尊公主）
- 绿度母 = སྒྲོལ་མ་ལྗང་གུ（Sgrol ma ljang gu）
- 白度母 = སྒྲོལ་མ་དཀར་མོ（Sgrol ma dkar mo）
- 松赞干布 = ཁྲི་སྲོང་བཙན（Khri srong btsan）
- 文成公主 = འདན་ཆེན་ཀོང་ཇོ（Wen cheng Kong jo）
- 《玛尼全集》= མ་ཎི་བཀའ་འབུམ（Mani bKa' 'bum）
注：文中对“赤尊=绿度母”或“赤尊=白度母”的异说并存，不做唯一断定；重点放在“叙事如何被构造”而非“神格孰是”。
此文由 汉语字典 编辑，若您觉得有益，欢迎分享转发！：首页 > 寅午国学 » 从 Bhrikuti 到绿度母：西藏早期佛教王权叙事的构造术 འབྲི་ཀུ་ཏི་ནས་སྒྲོལ་མ་ལྗང་གུ་བར། བོད་ཀྱི་སྔ་རབས་སངས་རྒྱས་པའི་རྒྱལ་སྲ