下面系统梳理中国境内哈萨克族的历史脉络与人文风貌，史实依据国家民委、人民网及伊犁州政府公开资料。
中国境内的哈萨克族历史人文
جۇڭگو شەگىندەگى قازاقتار تاريحى مەن مادەنيەتى
一、族源与形成／بىرىنشى، ۇلت تەگى مەن قالىپتاسۋى
哈萨克族是中华民族的成员之一，其族源可追溯至公元前2世纪左右游牧于伊犁河流域的乌孙，此后与康居、塞种、大月氏，以及后来进入中亚草原的匈奴、鲜卑、柔然、突厥、铁勒、契丹、蒙古等族群长期融合。
قازاق — جۇڭحۋا ۇلتىنىڭ مۇشەسى. ونىڭ تەگى ب.ز.ب. II عاسىرداعى ىلە وزەنى ماڭىندا كوشپەلى ومىر سۇرگەن ۇيسىن تايپاسىنان باستالادى؛ كەيىننەن كانجۋي، ساك، ۇلكەن اي، جۇڭعار، سيانبي، جۇاڭجۋان، تۇرىك، تەلە، قىتاي، موڭعۇل تايپالارىمەن ۇزاق قاپىتتاپ جاراستى.
“哈萨克”（Qazaq）一名在15世纪中叶固定下来，意为“自由人”“脱离者”或“避难者”。1456年，克烈汗与贾尼别克汗率部脱离乌兹别克汗国东迁楚河、塔拉斯河流域，建立哈萨克汗国，大、中、小三玉兹（部落联盟）格局随之形成。
«قازاق» اتاۋى XV عاسىردىڭ ورتاسىندا ورنىقتى، ماعىناسى «ەركىن ادام»، «بولەكشى» نەمەسە «پاناعا تاپقان». 1456-جىلى كەرەي حان مەن جانىبەك حان وزبەك حاندىعىنان بولىنىپ، شۋ، تالاس وزەندەرى بويىنا كوشىپ، قازاق حاندىعىن قۇردى؛ ۇلكەن، ورتا، كىشى جۇزدەر (تايپا وداعى) قالىپتاستى.
二、东迁与在新疆的定居／ەكىنشى، شىعىسقا كوش جانە شينجياڭدا ورنىعۋ
17世纪末，准噶尔部扩张，哈萨克草原备受侵扰。1755—1757年清朝平定准噶尔后，三玉兹先后遣使归附。1766年乾隆谕伊犁将军：愿内附游牧者“即行收留”；1767年允中玉兹阿布赉汗所属牧民赴伊犁等地驻牧。
XVII عاسىردىڭ سوڭىندا جۇڭعار تايپاسى كەڭەيىپ، قازاق دالاسى شاپقىنشىلىققا ۇشىرادى. 1755—1757-جىلدارى چيڭ پاتشالىعى جۇڭعاردى باسىپ، ءۇش جۇز دە ورىننەن تارتىپ باعىندى. 1766-جىلى چيانلۇڭ حان ىلە گەنەرال-گۋبەرناتورىنا: «ىشكەرىگە كىرىپ كوشپەلى ومىر سۇرگىسى كەلگەندەرىن قابىلدا» دەپ ءجارلىق شىعاردى؛ 1767-جىلى ورتا جۇزدىڭ ابىلاي حانىنا ىلە ماڭىندا كوشۋگە رۇقسات بەردى.
由此从18世纪60年代起，中玉兹克烈、乃蛮等部进入塔城、阿勒泰，大玉兹阿勒班、素宛及中玉兹黑宰部进入伊犁，形成今日中国哈萨克族“伊犁—塔城—阿勒泰”核心分布带。
وسىلاي 1760-جىلداردان باستاپ ورتا جۇزدىڭ كەرەي، نايمان تايپالارى تارباعاتاي، التاي ماڭىنا، ۇلكەن جۇزدىڭ البان، سۋان جانە ورتا جۇزدىڭ قارا كەسەگى ىلە ماڭىنا كەلىپ، بۇگىنگى جۇڭگوداعى قازاقتاردىڭ «ىلە—تارباعاتاي—التاي» وزەكتى تارالۋ بەلدەۋىن قۇردى.
1864年《中俄勘分西北界约记》后，沙俄强划边界，推行“人随地归”。不少哈萨克部落坚拒“虽死不从”，携畜群东渡划界迁入中国境内，阿勒泰克烈十二部、伊犁黑宰三千余户皆其著例。
1864-جىلى «ورىس-چيڭ باتىس شەكاراسىن بولۋ شارتىنان» كەيىن، رەسەي شەكارانى زورلىقپەن وتكىزىپ، «ادام جەرگە ىلەسەدى» دەگەن ەرەجەنى جۇرگىزدى. كوپتەگەن قازاق تايپالارى «ولسەك تە باعىنبايمىز» دەپ، مال-مۇلكىمەن شىعىسقا وتىپ جۇڭگوعا كىردى؛ التايداعى كەرەيدىڭ 12 تارماعى، ىلەدەگى قارا كەسەكتىڭ 3000 نەشە ءۇيى وسىنىڭ ايعاعى.
1954年，伊犁哈萨克自治州成立（后辖伊犁、塔城、阿勒泰三地区）；同年木垒、巴里坤及甘肃阿克塞哈萨克自治县亦先后建置，民族区域自治制度落地。
1954-جىلى ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىسى قۇرىلدى (كەيىن ىلە، تارباعاتاي، التاي ۇش اۋدانىن قامتىدى)； سول جىلى موري، باركول جانە گانسۋداعى اقساي قازاق اۆتونوميالى اۋداندارى قۇرىلىپ، ۇلتتىق اۆتونوميا جۇيەسى ورنىقتى.
三、人口与当代分布／ءۇشىنشى، حالىق سانى جانە بۇگىنگى تارالۋى
据全国人口普查，中国哈萨克族约156万人（2020年前后数据），主要分布在新疆伊犁哈萨克自治州、木垒、巴里坤，以及乌鲁木齐、昌吉、博尔塔拉、哈密等地天山北麓草原；甘肃省阿克塞哈萨克族自治县亦有聚居。
بۇكىل ەلدىك بويلىق ساناق بويىنشا جۇڭگوداعى قازاق سانى شامامەن 1 560 000 ادام (2020-جىل ماڭىنداعى ساناق)； نەگىزىنەن شينجياڭنىڭ ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىسى، موري، باركول، ۇرىمجى، شانگى، بورتالا، قۇمىل ماڭىنداعى تاڭعۇت تاۋىنىڭ تەرىسكەي شالعىندارىندا؛ گانسۋداعى اقساي قازاق اۆتونوميالى اۋدانىندا دا توپتاسقان.
四、语言、文字与信仰／ءتورتىنشى، ٴتىل، جازۋ جانە دىن
哈萨克语属阿尔泰语系突厥语族钦察支，为黏着语。先民曾用突厥文、回鹘文，10世纪后随伊斯兰传播改以阿拉伯字母书写，形成察合台文传统；20世纪中国曾试行拉丁字母新文字，1982年起新疆恢复以阿拉伯字母为基础的老文字，新文字作音标保留。
قازاق ٴتىلى التاي تىل شاڭىراعىنىڭ تۇرىك تىلدەرى توبىنىڭ قىپشاق تارماعىنا جاتادى، جالعامالى ٴتىل. ارعى اتالارى تۇرىك جازۋىن، ۇيعۇر جازۋىن پايدالاندى؛ X عاسىردان باستاپ يسلام تارالۋىمەن اراپ الپپەسىنە كوشىپ، چاعاتاي جازۋىن قالىپتاستىردى؛ XX عاسىردا جۇڭگودا لاتىن الپپەلى جاڭا جازۋ سىنالدى، 1982-جىلدان باستاپ شينجياڭدا اراپ الپپەلى كونە جازۋ قايتا قولدانىلدى، جاڭا جازۋ فونەتيكالىق تاڭبا رەتىندە ساقتالدى.
信仰上，哈萨克人早期行萨满教，11世纪前后逐渐接受伊斯兰教，属逊尼派哈乃斐学派，与草原伦理、祖先崇拜层叠共生。
دىن جاعىنان، قازاقتار العاشقىدا شاماندىقتى ۇستاندى، XI عاسىردان باستاپ بىرتە-بىرتە يسلامدى قابىلدادى، سۇننيتتىك حانافي مەزھابىندا؛ دالالىق ادەپ-اكىل، ارۋاققا تابىنۋمەن قابات جۇرەدى.
五、游牧文明与物质文化／بەسىنشى، كوشپەلى وركەنيەت جانە زاتتىق مادەنيەت
“歌和马是哈萨克人的两只翅膀。”牧民按季转场，夏赴高山草甸，冬入河谷避风；住哈萨克毡房（قىز الا قالپاق ٴتارىزدى كيىز ءۇي），食羊肉、马肉、奶制品，饮马奶酒（قىمىز）。
«ان مەن ات — قازاقتىڭ ەكى قاناتى». مالشىلار ماۋسىم بويىنشا جايلاۋ، قىستاۋعا كوشەدى؛ قازاق كيىز ءۇيىندە تۇرادى، قوي ەتى، جىلقى ەتى، سۇت تاعامدارىن جەيدى، قىمىز ىشەدى.
服饰以皮毛为主，姑娘戴猫头鹰羽饰花帽，老幼皆着绣纹袍褂。手工业中哈萨克刺绣、银鞍、裘具、地毯图案多取羊角、飞禽、草木纹，承载草原宇宙观。
كيىم-كەشەك تەرى-جۇندەن تىگىلەدى، قىزدار تۇيىعۇش قاۋىرسىندى تاقيا تاعادى، كارى-جاس ولاقتى شاپان كيەدى. قولونەردە قازاق كەستەسى، كۇمىس ەر-توقىم، كىلەم وردەگىندە قوشقار مۇيىز، قۇس، وسىمدىك تاڭبالارى دالانىڭ كوزقاراسىن بىلدىرەدى.
六、口头文学与艺术／التىنشى، اۋىز ادەبيەتى مەن ونەر
阿肯阿依特斯（اقىن ايتىس）是哈萨克口头文学高峰：阿肯抱冬不拉即兴对唱，比诗才、辩智、幽默。与之并列的有“安”（抒情歌）、“铁尔麦”（哲言）、“达斯坦”（史诗）、“克萨”（神话）等体裁。
اقىن ايتىس — قازاق اۋىز ادەبيەتىنىڭ شىڭى: اقىندار دومبىراعا قوسىلىپ جەدەل جاۋاپ ايتىسادى، ولەڭ ونەرىن، تاپقىرلىقتى، اقىلدىلىقتى سىناعا سالادى. وعان «ان» (ليريكالىق ان)، «تولعاۋ» (فيلوسوفيالىق سوز)، «داستان» (ەپوس)، «كەسە» (اڭىز) جانرلارى قوسىلادى.
冬不拉（dombyra）双弦拨琴，音色清亮，曲库称“冬不拉奎依”，分弹击与拨奏两类，几千首民间乐曲口传至今。
دومبىرا — ەكى قىلدى شەرتپەلى اسپاپ، ءۇنى اشىق؛ ونىڭ كۇيلەرى «دومبىرا كۇيى» دەلىنەدى، شەرتپەلى جانە تارتىمدى بولىپ ەكىگە بولىنەدى، مىڭداعان حالىق كۇيلەرى اۋىزشا جەتكەن.
体育上，刁羊、赛马、姑娘追、摔跤是草原盛会常态，体现马背民族的速度与礼数。
دەنە شىنىقتىرۋدا قوزى كوتەرۋ، ات جارىس، قىز قۋۋ، كۇرەس — دالا مەرەكەسىنىڭ كادىمگى كورىنىسى، ات ۇستىندەگى ۇلتتىڭ جىلدامدىعى مەن ادەبىن كورسەتەدى.
七、从边疆牧民到现代公民／جەتىنشى، شەكارا مالشىسىنان قازىرگى ازاماتقا
1949年后，哈萨克牧民逐步纳入国家建制：草场确权、牧民定居点、双语教育、广播电视、牧区医疗次第展开。西部大开发以来，伊犁、塔城、阿勒泰的畜牧升级、清洁能源、跨境贸易与旅游文化（如阿肯弹唱节、冬不拉大赛）让年轻一代在保留母语与部落记忆的同时，进入现代职业体系。
1949-جىلدان كەيىن قازاق مالشىلارى مەملەكەتتىك جۇيەگە ەندى: جايلاۋ-قىستاۋ شەكاراسى، مالشى قىستاقتارى، ەكى ٴتىلدى وقۋ-اعارتۋ، راديو-تەلەۆيزيا، مال دارىگەرلىگى كەزەڭ-كەزەڭمەن دامىدى. باتىستى اشۋ ساياساتىنان بەرى ىلە، تارباعاتاي، التايداعى مال شارۋاشىلىعىنىڭ جاڭارۋى، تازا ەنەرگيا، شەكارالىق ساۋدا جانە تۋرىزم (اقىن ايتىس مەرەكەسى، دومبىرا بايقاۋى) جاستارعا اتا-ٴتىل مەن تايپا ەستەلىگىن ساقتاي وتىرىپ، قازىرگى كاسىپتىك جۇيەگە ەنۋگە مۇمكىندىك بەردى.
今日中国哈萨克族，既是跨境民族网络的一环，更是中华民族共同体中坚守草原记忆、又拥抱现代文明的组成部分。
بۇگىنگى جۇڭگو قازاقتارى — شەكارالىق ۇلت تورىنىڭ بىر بۋىنى عانا ەمەس، جۇڭحۋا ۇلتتارى ورتاق تۇلعاسىنىڭ دالا ەستەلىگىن ساقتاپ، قازىرگى وركەنيەتتى قۇشاقتاعان مۇشەسى.
此文由 汉语字典 编辑，若您觉得有益，欢迎分享转发！：首页 > 故事杂谈 » 中国境内的哈萨克族历史人文 جۇڭگو شەگىندەگى قازاقتار تاريحى مەن مادەنيەتى